Şu çok ünlü söz. Hani Einstein’a ait olan. Hepimiz illa bir yerde duymuşuzdur. Sözün aslı “onun zar atmayacağına tamamen ikna oldum” gibi bir şey ama bahsedilen tanrı olduğu için ve daha retorik olduğu için “Tanrı zar atmaz” haline gelen söz. Peki bu söz ne kadar doğru? 2022 yılına dek bu aslında pek bilinmiyordu. Ancak 2022 Nobel ödülleri her şeyi değiştirdi. Gelin anlatayım.
Öncelikle bu sözü bir keresinde lisede din kültürü öğretmenimden duyduğumu hatırlıyorum. Kendim ateist olduğum için derste gözüme çarpan mantıksız ve saçma konularda (kendimce) öğretmene sorular sorardım bazen de sadece mizah yapardım. Öğretmen de böyle zamanlarda bana saçma sapan cevaplar verirdi misal bir filozof 21. Yüzyılda dinlerin, gelişen bilim sayesinde ortadan kalkacağını söylemiş ama din ortadan kalkmamışmış. Bu arada bir filozof gerçekten böyle bir söz söylüyor ama bulamadım kendisini. Şimdi adamın söylediği saçmalığa bakar mısınız: 2016 yılındayız daha. Yani 21. Yüzyıl sadece 2000-2001 yılı arasını kapsamıyor. Arada geçmesi gereken 100 yıl var daha. Zaten gelinen noktada yani 2023 yılında dinsiz insan sayısı çok çok arttı. Ki daha çeyrek yüzyıl dahi geçmedi. Neyse bu yazı biraz daha bilim ağırlıklı olsun istediğimden bununla sizi fazla sıkmayayım. Bu hocamız başka bir cevabıma da nitekim Einstein bile tanrının zar atmayacağını söylemiştir diye cevap vermişti. Muhtemelen olasılıklar ve tesadüf hakkında söylediğim bir söz olmalı. Evet Einstein çok büyük bir bilim insanı. Evren anlayışımıza ve fizik bilimine yaptığı katkılar yabana atılmayacak cinsten. Ama onun bile yanıldığı, hataya düştüğü noktalar var.
Einstein genel göreliliği ve sonrasında özel göreliliği bulduğunda aslında yaptığı şey kendisinden önce gelen Newton Fiziğinin kurallarını çöpe atmak değildi. Einstein Newtonun ortaya attığı kütle çekim teorisini genişletmiş, onun açıklayamadığı bazı gözlemleri açıklamış ve evren algımızı bambaşka seviyelere getirmişti. Ama öz hala aynı özdü. Peki nedir bu? Evrende sebeplerin sonuçlardan önce gelmesi, yani determinizm. Bir diğer deyişle nedensellik bağı. Bir tabancadan çıkan kurşunu düşünün. İlk önce tetiği çekersiniz daha sonra çekirdek hedefe doğru ilerler ve çarpar. İlk önce mermi hedefe gidip sonra tetik çekilmesi gibi bir durum olmaz değil mi? En azından bizim boyutlarımızdaki nesneler için durum böyle. İşte bu teori ve Newton fiziği de aslında bizi bir noktaya getiriyor. Bu teorilerin bizlere sundukları formülleri kullanırsanız ve yeterince bilgiye sahipseniz her şeyi bilebilirsiniz. Bu aslında insanın sadece tanrıda olan özelliklerden biri olan “her şeyi bilme” sıfatını elde etmesinin başlangıcıydı. Elinizde bir bilardo sopası var. Karşınızda ise beyaz bir top. Beyaz top ise üçgen gibi dizilmiş toplara bakıyor. Siz eğer yeterince iyi hesap yaparsanız yani sürtünme, hava direnci, açı, hız gibi faktörlerin hepsini net bir şekilde bilip ona göre uygun bir hesap yaparsanız ilk ve tek atışınızda sırasıyla tüm topları deliklere sokabilirsiniz ki bunun yapıldığı bir video da zaten internette mevcuttur. Veya Mars gezegenin 500 yıl sonraki konumunu; yörüngesi ve hızını, ona etki eden tüm kuvvetleri bildiğimiz için %100 doğruluk ile bilebiliriz. Peki ama nasıl bu görelilik denen şeyin bir sınırı yok mu?
Var elbette. Bu da bizi kuantum alemine götürüyor. Niels Bohr ve öncülük ettiği kuantum çalışmaları atomu inceliyor. Bilim insanları ve fizikçiler ilk başlarda kuantum alemine ve atomlara da görelilik fiziğinin öngördüğü şekilde yaklaşmaya çalışıyorlar ama bu onların çuvallamasına neden oluyor. Atom, foton, elektron ve diğer atom altı parçacıklar söz konusu olduğunda işler hayal ettiğimiz şekilde işlemiyor. Biz dünyada çevremize baktığımızda düz mantık dediğimiz bir sistemle yaşıyoruz aslında, gaza basarsan gidersin, fren durmanı sağlar, zıplarsan yere düşersin gibi. Ama atom altı evren bu şekilde çalışmıyor. Ama nasıl çalışıyor. Bohr da bunu anlamak için deneyler yapıyor elbette. Deneyler sonucu ortaya çıkan belirli gözlemler var. Bu gözlemler bilim insanlarını şaşkına çevirtiyor ve afallatıyor. Şunu düşünün bir şey hiç aynı anda hem sağa hem de sola dönebilir mi? Veya aynı anda hem gidip hem gitmeme hem de hızlanıp hem de yavaşlama durumunda olabilir mi bu mümkün mü? Cevap evet. Ama nasıl? Neden olmasın? Biz normal dünyayı böyle algıladığımız için her şeyin böyle olması gerektiği gibi bir düşünceye varıyoruz ama bir anlığına kendinizi kuantum evrende yaşayan bir canlı gibi düşünün. Aynı anda hem uçuyorsunuz hem yürüyorsunuz hem de koşuyorsunuz. Ve birileri çıkıp size daha büyük cisimlerin bu şekilde davranamadığını hızlanıyorsa sadece hızlandığını aynı anda hem dönüp hem durduğu gibi bir durumun olmadığını anlatıyor. Size çılgınca gelmez miydi? Nasıl ya? Nasıl olabilir ki böyle bir şey derdiniz. Durum da biraz böyle. Atom altı cisimler bizim düşündüğümüz gibi değil de bir olasılık fonksiyonuna göre hareket ediyorlar. Eğer biz onların anlık olarak hızını bilmeye çalışırsak bu durumda konumları bilinemez hale geliyor. Konumlarını bilirsek hızını bilemiyoruz. Dönüşlerini bilirsek bir başka özelliğini bilemez hale geliyoruz. Buna belirsizlik ilkesi deniyor. Bir şeyleri fark ettiniz mi? Einstein ve Newtoncu fiziğe göre herhangi bir şey bilinemez olmamalı. Yani bunun önünde herhangi bir engel olmamalı. Siz bir nesne hakkında yeterince bilgiye sahipseniz o nesne hakkındaki tüm bilgiye sahip olmalısınız. Olmalıydınız en azından. Ama atom altına indiğimizde bu çalışmıyor. Elektron veya foton gibi parçacıklar, veya dalgalar kendi “ürpertici” başka kurallarına uyuyorlar. Ve burada karşımıza kelimenin tam anlamıyla rastgelelik durumu çıkıyor. Olasılıklar çıkıyor. Kesinlik ortadan kalkıyor.
İşte Einstein bu durum karşısında hoşnut olmuyor diyebiliriz. Çünkü olasılık klasik fizikte olan bir durum değil. Bu sebeple kuantum mekaniğine gönderme yaprak Tanrının zar atmayacağını söylüyor. Aslında burda demek istediği şey şu: Gerçekten olasılık olmadığı bunun yerine henüz keşfedilmeyen bazı mekaniklerin ve değişkenlerin olduğu, bu bilgiler keşfedildiğinde kuantum mekaniğinin de olasılıklardan kurtulup nedensellik bağına kavuşacağını söylüyor. Peki öyle mi oluyor gerçekten? Üzgünüz ama hayır.
Bohr ve Einstein arasında süre gelen tartışma yıllardır araştırılmaya devam edildi ve yapılan deneyler gösterdiki biz yeni bir bilgi bulup, yeni bir değişken keşfedip kuantum alemindeki bilinmezlikleri ortadan kaldırmayacağız, kaldıramayacağız, çünkü bu tamamen yeni bir fizik alanı. Tamamen olasılıklardan oluşuyor.
Kısacası Tanrı (eğer varsa) gerçekten de zar atıyor.
Yorumlar
Yorum Gönder